ندهند وَ لكِنْ ظَنَنْتُمْ و لكن گمان داشتيد أَنَّ اللَّهَ لا يَعْلَمُ كه خداى نداند كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ بسيارى از آنچه ميكنيد و بجهة اين در قبايح جرأت ميكرديد ابن عباس گويد كه من روزى خود را باستار كعبه پوشيده بودم سه كس بيامدند يكى صفوان كه از ربيعه بود و دوى ديگر اميه و عبد اللّه ثقفى كه از قريش بودند با يكديگر مكالمه آغاز كردند و گفتند آيا آنچه ما ميگوئيم خدا شنود يكى گفت اگر بلند گوئى شنود يكى گفت اگر بلند شنود آهسته هم شنود من رسول را از اين خبر دادم اين آيه آمد و آيهء ديگر بعد از او كه . وَ ذلِكُمْ ظَنُّكُمُ و آن دعوى شما بعدم علم خدا باكثر اشياء گمان شماست ظَنَنْتُمْ كه گمان ميبرديد به آن در دنيا بِرَبِّكُمْ بآفريدگار خود أَرْداكُمْ هلاك كرد شما را به آن گمان بد فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ پس گشتيد از زيان كاران چه بجهة فساد اين اعتقاد سرمايهء نجات و هلاك ساختيد پس بندهء مؤمن بايد كه در اوقات خلوات خوف و خشيت او در ارتكاب معاصى كمتر از علانيه نباشد بلكه خوف سرى او زايد باشد تا در سلك اينجماعة نباشد و از امام جعفر صادق عليه السلام مرويستكه بندهء مؤمن بايد بر وجهى از خداى ترسد كه گوئيا مشرفست بر دوزخ و بر نهجى برحمت او اميدوار باشد كه گوئيا از اهل بهشتست اين آيه تلاوت كرد و بعد از آن فرمود كه خداى تعالى نزد ظن بندهء خود است اگر ظن او بخير است خير به او مىرساند و اگر بدست او را سزاى بد ميدهد و در حديث آمده كه هيچكس از شما نميرد مگر بخداى گمان نيكو برد چه هر گروهى كه به خدا گمان بد برند خداى تعالى ايشانرا هلاك كند آنگه اين آيه تلاوة كرد كه ذلكم ظنكم الذى ظننتم بربكم رديكم فاصبحتم من الخاسرين . فَإِنْ يَصْبِرُوا پس اگر شكيبائى نمايند آن كافران بدگمان بر آلام عقوبت نيران و اظهار شكايت و استغاثه نمايند فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ پس آتش دوزخ قرارگاهيست مر ايشانرا يعنى صبر ايشان بر آن هرگز نفع بايشان نرساند و هميشه بدوزخ معذب باشند وَ إِنْ يَسْتَعْتِبُوا اگر طلب رضاى خدا كنند و از وى در خواهند كه از عتاب و خشم رجوع بخوشنودى نمايند تا از آن مضيق و شدايد عذاب خلاص شوند فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ پس نباشند ايشان از اجابت كرده شدگان در طلب خشنودى خداى تا از ايشان راضى گردد و حشم و عتاب را از ايشان رفع نمايد و هرگز از ايشان راضى نشود و رفع عذاب نكند . وَ قَيَّضْنا لَهُمْ و تقدير كرديم براى مشركان قُرَناءَ دوستان و همنشينان از شياطين يعنى چون ايشان در كفر خود اصرار كردند و بآيات بينه و حجج ظاهرهء ما عناد و